کانون اندیشه جوان

نوع ادبیات هر عصر بازتابی از ساختار آگاهی مردم آن روزگار است

حامد رشاد:

نوع ادبیات هر عصر بازتابی از ساختار آگاهی مردم آن روزگار است

ایجاد خواست و مطالبه عمومی در خواننده‌های محصولات ادبی زمینه را برای تولید رمان ایرانی اسلامی فراهم می‌کند.

نشست اندیشه در بستر داستان با موضوع «نسبت رمان و اندیشه؛ مطالعه موردی رمان‌های مدرن» با حضور حامد رشاد، پژوهشگر حوزه ادبیات داستانی، به همت کانون اندیشه جوان در صفحه اینستاگرام کانون برگزار شد.

وی در ابتدا، با اشاره به چرایی و چگونگی شکل گیری قالب رمان در دوران مدرن، اظهار داشت: رمان نیز مانند سایر انواع ادبی یک هسته اصلی دارد، هسته اصلی رمان بحث قصه گویی و روایت است. روایت همنشین قدیم انسان است و قصه امری بسیار بسیار قدیمی است. رمان در نوع خود روایتی منحصر به فرد از ادبیات است. می‌توان گفت رمان آخرین نوع از گونه‌های ادبی و روایی است که انسان بعد از طی گونه‌های مختلف ادبی و فراز و نشیب‌های بسیار در دوران مدرن به آن رسیده است. انسان در دوران مدرن دست به خلق نوع ادبی جدیدی می‌زند که بتواند در آن علاقه و نیاز خود را بازبینی کند.

رشاد گفت: منظور از دنیای مدرن، دنیای مدرن در غرب و اروپا است و رمان نیز یکی از موجودهای نسل مدرن متولد شده در اروپا متولد است. دوران رنسانس دورانی است که انسان از آن نگاه سنتی خود نسبت به اطراف، جهان، طبیعت، خدا و الهیات فاصله گرفته و تعریف جدیدی را برای خود و جهان پیرامون خود ارائه می‌دهد. اقتضای این تعریف جدید نوع ادبی جدیدی به نام رمان است.

این پژوهشگر با بیان اینکه رمان محصول انسان خود بنیاد دوران مدرن است، عنوان کرد: اساسا هسته اصلی تشکیل دهنده رمان بر خلاف قالب‌های پیش از آن شخصیت انسانی است.رمان بر اساس یک متن فردی مدرن که تمایز مشخصی با اطراف خود دارد،دیگر بخشی از یک طبیعت نیست و در جایگاهی فراتر از طبیعت قرار گرفته، بنا نهاده شد.

این نویسنده با اشاره به انواع ادبی مختلف و تفاوت رمان با آنها، گفت: همه انواع ادبی از درون نوع ادبی قبل خود متولد می‌شوند. برای مثال حماسه از دل افسانه و اسطوره متولد می‌شود، افسانه‌ها و اسطوره‌ها نیز از دل دوره پیشا تاریخی بیرون آمده، ادبیات داستانی از دل حماسه و حماسه از دل افسانه متولد می‌شود. به همین ترتیب رمان نیز در اواخر دوران رنسانس از دل ادبیات داستانی متولد شده است. اتفاقاتی که در دوران رنسانس رخ می‌دهد زمینه تولد رمان را فراهم می‌کند.

ایشان ادامه داد: در این عصر ساختارهایی که جامعه غربی و اروپایی را می‌ساخت به طور کلی دگرگون می‌شود. در قرون پیش از رنسانس ساختار کلیسا، پادشاه و مجموعه فئودال‌ها جامعه را می‌ساختند. در اواخر قرون وسطی کلیسا و فئودال‌ها وارد سیاست شدند، ساختار کاملا تغییر کرد و انسان جدیدی به وجود آمد. رمان شکل غالبی ویژه طبقه نخبه و دسته اول آن زمان است و موضوعات آن داستان‌های عاشقانه، حماسه‌های سلحشوری، جنگیدن برای میهن یا برای به دست آوردن یک زن کاملا در سبک زندگی اشراف است. می‌توان گفت رمان دون کیشوت اولین رمان است. رمان در لایه الهیاتی به علم گرایی محض روی می‌آورد. طیفی از دانشمندان می‌آیند که الهیات را کاملا از علم جدا می‌کنند در حالی که علم کاملا مبنای الهیاتی داشت و تقریبا این ارباب کلیسا بودند که علم را تعریف می‌کردند.

وی یادآور شد: دیدگاه انسان در دوره رنسانس تغییر می‌کند و این تغییر باعث می‌شود نوع ادبیاتش نیز تغییر کند. به تعبیر هگل نوع ادبی هر عصر بازتاب از ساختار آگاهی مردم آن عصر است. با بررسی رمان در طیف‌های مختلف کلاسیک، رمانتیک، سورئال، نهلیستی و انواع دیگر می‌توان به ساختار آگاهی مردم آن عصر پی برد.

این محقق با اشاره به نسبت رمان با اندیشه ابراز کرد: تلقی از ادبیات در دوران پیشامدرن این بود که ادبیات بیان حکمت و آموزش است. البته ادبیات خود مفهومی مدرن و مقتبس از نگاه جامعه شناسی و تجربی است. طبیعتا همین نگاه در ابتدای شکل گیری رمان نیز وجود داشته و تا امروز نیز ادامه دارد. نمونه‌هایی از رمان در همان سال‌های نخستین وجود دارد که اساسا با هدف آموزشی، آرمانی، اخلاقی یا انتقال فکری تالیف شدند. حتی بعضی رمان‌ها که در مواجهه اول به نظر هدفی جز سرگرمی ندارند با تعمیق بیشتر مشخص می‌شود که انتقال اندیشه‌ای در پی آن قرار دارد مانند رمان رابینسون کوروزوئه. بعضی رمان‌ها نیز کاملا نگاه اندیشه‌ای یا فلسفی دارند. اساسا نوع ادبی رمان نمی‌تواند بدون اندیشه باشد.

رشاد با بیان اینکه همان اتفاقات تحولی که در غرب افتاد در ایران نیز افتاد، گفت: داستان رمان یک داستان چهارصد ساله است و روایت پرفراز و نشیبی دارد. تحول خواهی در حوزه فرهنگی، اقتصادی و سیاسی ادبیات جدیدی مانند رمان را می‌طلبید. این نوع ادبی جدید در ایران به شکل ساختگی‌تر، تقلیدی‌تر و تعقیبی‌تر اتفاق افتاد. تقریبا یکی دو دهه قبل از صدور فرمان مشروطه و یکی دو دهه بعد از آن دورانی است که زمینه‌های شکل گیری رمان در ایران اتفاق میفتد. تقریبا اولین رمان کوتاه تاریخی در سال ۱۲۵۳ توسط آخوندزاده به زبان ترکی و خارج از خاک ایران نوشته می‌شود. کمی بعد از آن تهران مخوف از صنعتی منتشر می‌شود.

این پژوهشگر، ادامه داد: سال ۱۳۰۰ سالی است که اتفاقات نوی زیادی در ادبیات رخ می‌دهد. ساختار شعر و داستان تغییراتی می‌کند و مجموعه‌ای از خودنوشت‌ها و سیاحت نامه‌ها نوشته می‌شود. سیاحت نامه ابراهیم بیگ مراغه‌ای، رمان تاریخی شمس و طغرا و ستارگان فریب خورده از جمله آثار این دوره هستند که نگاهی نو به مضامین اجتماعی تاریخی دارند. به طور کلی در این دوره چند محور قدرتمند مانند روزنامه‌ها و مطبوعات، رواج چاپ و کتاب و نوخواهی که اتفاق افتاد سبب شد نگاه مردم، نویسندگان و طبقه روشنفکر از شعر سنتی که صورت غالب ادبی بود به نثر و داستان تغییر کند.

این نویسنده با بیان اینکه رمان در ایران با ۲۰۰ سال فاصله از زمان پیدایش آن، ورود پیدا می‌کند، مطرح کرد: ایران به یک باره با یک تاریخ ۲۰۰ ساله و محصولاتی که در این ۲۰۰ سال تولید شدند، مواجه می‌شود. نتیجه این فاصله این است که رمان‌های اجتماعی، تاریخی و سورئالی تالیف می‌شوند که هیچ تناسبی در آنها نیست و همین امر سبب می‌شود که مردم نوع ادبی رمان را پس بزنند و داستان کوتاه جای آن را بگیرد چرا که داستان کوتاه بیشتر با بافت ذهنی، فرهنگی و زیستی مردم ارتباط برقرار می‌کند. از آن دوران تا امروز به دلیل مواجهه با روایت مفصل و متراکمی از رمان‌های غربی نویسندگان ایرانی نتوانستند در آرامش رمان خود را تولید و منتشر کنند. می‌توان گفت از دهه‌های نزدیک انقلاب به بعد تقریبا یک ثبات نسبی ایجاد شد، رمان‌ها از حالت خامی درآمده و رنگ و بوی ایرانی پیدا می‌کنند.

ایشان با بیان اینکه دیدگاه‌های مختلف در خصوص نسبت انقلاب اسلامی با رمان وجود دارد، اظهار داشت: سه دیدگاه نفی کامل، اثبات کامل و بینابینی در این حوزه وجود دارد. دیدگاه اول معتقد است هسته اصلی رمان مبتنی بر انسان مدرن و محصول غرب است و شرق اسلامی نمی‌تواند با آن ارتباط برقرار کند. طیف دیگری نیز وجود دارند که معتقدند ارتباط رمان و جامعه اسلامی شدنی است و آنها توانستند آن را انجام دهند. گروه دیگری نیز اعتقاد دارند که صورت رمان هویت تاریخی دارد و باید در دوران گذاری مورد استفاده قرار بگیرد و با تصرف‌هایی تبدیل به مدل مطلوب بشود.

وی افزود: به نظر می‌رسد رمان صوتی بسیار تنوع پذیر است. صوتی که می‌تواند کاملا مغزافزار، نرم افزار و سخت افزار خود را تغییر دهد. صحبت از رمان، قابلیت‌ها و ظرفیت‌هایش مانند سخن گفتن از زبان زنده است. از آنجایی که هنوز عمرش تمام نشده می‌تواند تغییراتی داشته باشد. تصرف در این قالب ادبی مستلزم مطالعات تئوریک است و تنها از دل آفرینش در نمی‌آید. برای مثال در نگاه مادی گرایانه‌ای که از رمان وجود دارد معجزه جایگاهی ندارد اما رمان‌های بسیار موفقی در حوزه دفاع مقدس وجود دارند که به این موضوع پرداختند. تفاوت رمان با قالب‌های پیشین در رابطه علت و معلول مادی رمان است.

این محقق در پایان خاطرنشان کرد: اگر در بعضی جوامع مکتب جدید ادبی ایجاد شده به دلیل خواست و مطالبه عمومی بوده است. از این جهت ایجاد و تولید رمان ایرانی اسلامی به یک خواست و مطالبه عمومی احتیاج دارد و باید مطالبه‌گری در این خصوص را در خواننده‌ها و مصرف کننده‌های بروندادهای ادبی ایجاد کرد.

 

 

نظرات کاربران

شما هم می توانید در مورد این خبر نظر بدهید.

نام و نام خانوادگی

اخبار و گزارش های مشابه

نشست مجازی اندیشه در بستر داستان

این نشست سه‌ شنبه 2 آذر ماه ساعت 15 با حضور حامد رشاد تحت عنوان «نسبت

  • 22 نوامبر
  • 0

نسبت رمان و اندیشه؛ مطالعه موردی رمان‌های مدرن

فیلم کامل نشست مجازی اندیشه در بستر داستان با موضوع «نسبت رمان و اندیش

  • 24 نوامبر
  • 0